Khi nhắc đến “Rule of Law” (Pháp quyền), người ta gần như không thể bỏ qua Albert Venn Dicey — thường được gọi là A.V. Dicey. Ông là một học giả luật hiến pháp người Anh cuối thế kỷ XIX, nổi tiếng nhất với tác phẩm Introduction to the Study of the Law of the Constitution. Chính cuốn sách này đã biến khái niệm “Rule of Law” từ một trực giác chính trị thành một học thuyết có cấu trúc rõ ràng.

Điều thú vị là Dicey không xem Rule of Law chỉ là “pháp luật tồn tại”, mà là một nền văn minh pháp lý nơi quyền lực bị trói buộc bởi luật pháp, chứ không phải bởi ý chí cá nhân.

Ông nhìn Rule of Law qua ba nguyên tắc cốt lõi.

1. Không ai bị trừng phạt ngoài khuôn khổ pháp luật

Dicey phản đối mạnh mẽ thứ quyền lực tùy tiện của nhà nước.

Theo ông, một cá nhân không thể bị bắt, bị tước quyền hay bị trừng phạt chỉ vì “ý chí của nhà cầm quyền”. Mọi sự cưỡng chế phải dựa trên:

• luật đã được công bố,
• quy trình rõ ràng,
• và phán quyết của tòa án độc lập.

Đây là điểm cực kỳ quan trọng.

Bởi trong nhiều xã hội tiền hiện đại, quyền lực thường vận hành theo logic:

“Nhà vua đúng vì nhà vua có quyền.”

Nhưng với Dicey, logic của Rule of Law là:

“Nhà nước chỉ đúng khi hành động đúng luật.”

Nói cách khác:

• quyền lực không tạo ra chân lý,
• luật pháp mới là giới hạn của quyền lực.

Điều này giải thích vì sao Rule of Law thường đi kèm:

• độc lập tư pháp,
• thủ tục tố tụng,
• quyền kháng cáo,
• nguyên tắc suy đoán vô tội.

Vì nếu không có các cơ chế ấy, “luật” chỉ còn là công cụ của sức mạnh.

2. Mọi người đều bình đẳng trước pháp luật

Đây là phần nổi tiếng nhất trong học thuyết của Dicey.

Ông cho rằng:

• quan chức nhà nước,
• bộ trưởng,
• cảnh sát,
• hay người dân thường

đều phải chịu sự điều chỉnh của cùng một hệ thống pháp luật.

Không tồn tại một “luật riêng” cho giới cầm quyền.

Đó là điểm khiến mô hình Anh khác với nhiều hệ thống châu Âu lục địa thời đó — nơi tồn tại các tòa hành chính đặc biệt dành cho nhà nước.

Dicey lo sợ rằng:

khi chính quyền tự tạo ra sân chơi pháp lý riêng cho mình, quyền lực sẽ dần thoát khỏi sự kiểm soát của xã hội.

Cho nên, với ông:

• Rule of Law không chỉ là bảo vệ dân,
• mà còn là buộc nhà nước phải sống dưới luật như dân.

Đây là một bước chuyển cực lớn trong lịch sử chính trị nhân loại.

Bởi hàng nghìn năm trước đó, quyền lực thường đứng “trên” luật.
Dicey muốn kéo quyền lực “xuống dưới” luật.

3. Hiến pháp không phải nguồn gốc của tự do — mà là kết quả của tự do

Đây là ý tưởng sâu sắc nhất của Dicey, nhưng thường ít được nhắc tới.

Ở nhiều nước, người ta nghĩ:

có hiến pháp → sẽ có tự do.

Dicey thì đảo ngược:

xã hội có truyền thống tự do trước → rồi hiến pháp mới hình thành để ghi nhận điều đó.

Ông nhìn vào hệ thống Anh:

• nhiều quyền tự do không đến từ một bản hiến pháp thành văn,
• mà đến từ án lệ,
• tập quán,
• các phán quyết của tòa án,
• và văn hóa chính trị lâu đời.

Điều này dẫn tới một nhận định rất sâu:

Rule of Law không thể chỉ được xây bằng văn bản pháp luật.
Nó cần một nền văn hóa tôn trọng giới hạn quyền lực.

Nếu xã hội không có tinh thần pháp quyền,
thì ngay cả hiến pháp đẹp nhất cũng có thể trở thành hình thức.

Điểm mạnh của Dicey

Tư tưởng của Dicey có sức ảnh hưởng cực lớn vì ông đã:

• biến “pháp quyền” thành nguyên tắc trung tâm của nhà nước hiện đại,
• đặt giới hạn lên quyền lực công,
• nhấn mạnh tính độc lập của tư pháp,
• và đề cao phẩm giá pháp lý của cá nhân.

Nhiều nền dân chủ hiện đại hôm nay vẫn xây dựng trên các nguyên tắc đó.

Ngay cả các tổ chức quốc tế ngày nay khi nói về “Rule of Law” cũng thường kế thừa tinh thần của Dicey:

• không tùy tiện,
• bình đẳng trước luật,
• kiểm soát quyền lực,
• xét xử độc lập.

Nhưng Dicey cũng có giới hạn

Dicey sống trong thời kỳ Đế quốc Anh cực mạnh, nên tư tưởng của ông đôi khi quá lý tưởng hóa hệ thống Anh.

Ông tin rằng:

• nghị viện Anh gần như tối cao,
• và truyền thống pháp lý Anh đủ để tự bảo vệ tự do.

Nhưng thế kỷ XX cho thấy:

• một quốc hội cũng có thể thông qua luật bất công,
• nhà nước hiện đại có thể mở rộng quyền lực hành chính rất lớn,
• và “hợp pháp” chưa chắc đã “chính đáng”.

Sau này, nhiều học giả phát triển Rule of Law theo hướng sâu hơn:

• không chỉ đúng quy trình,
• mà còn phải bảo vệ nhân quyền,
• công lý,
• và phẩm giá con người.

Nói cách khác:
Dicey chủ yếu nói về “hình thức pháp quyền” (formal rule of law),
còn thế giới hiện đại đòi hỏi thêm “nội dung đạo đức của pháp quyền” (substantive rule of law).

Nhìn rộng hơn: Rule of Law thật ra là gì?

Qua lăng kính của Dicey, Rule of Law không đơn thuần là:

“xã hội có luật.”

Bởi độc tài cũng có luật.

Rule of Law thật sự là:

một trật tự nơi luật pháp đứng cao hơn ý chí quyền lực.

Hay sâu hơn nữa:

nơi con người được bảo vệ khỏi sự tùy tiện của người mạnh hơn mình.

Vì thế, Rule of Law không chỉ là vấn đề pháp lý.
Nó là vấn đề văn minh.

Nó trả lời một câu hỏi cổ xưa của nhân loại:

“Ai sẽ kiểm soát kẻ có quyền lực?”

Và Dicey đã đưa ra câu trả lời của mình:

“Luật pháp — nếu luật pháp đủ độc lập với quyền lực.”

Viết gửi cô giáo Lucia!!!